Partnerem serwisu jest firma M.K.Szuster

Gietrzwałd: Bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny

2015-12-15 14:25:37 (ost. akt: 2015-12-15 14:17:55)
Gietrzwałd: Bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny

Autor zdjęcia: Mariola Adela Karpowicz

Gietrzwałd (niem. Dietrichswalde) - wieś lokowana 19 maja 1352 roku przez Kapitułę Warmińską, która ufundowała również kościół. Zbudowano go z drewna w II połowie XIV wieku, w stylu gotyckim i nadano wezwanie Narodzenia NMP oraz świętych Apostołów Piotra i Pawła.

Kościół został zniszczony razem z całą wioską w czasie wojen polsko - krzyżackich. Późniejszy, z XV wieku, był ceglany, orientowany, salowy o pięciu przęsłach, z płaskim stropem, na kamiennej podmurówce z drewnianą wieżą, przypominający nieco kościół z Wrzesiny czy Rychnowa. Konsekracji w 1500 roku dokonał biskup sufragan Jan Wilde. W XVI wieku przeprowadzono kapitalny remont świątyni wprowadzając styl renesansowy, gdzie ostrołukowe, gotyckie okna zastąpiono prostokątnymi.
31 marca 1580 r. biskup warmiński Marcin Kromer konsekrował ołtarz główny świątyni - dwukondygnacyjny, drewniany i niestety już nieistniejący. Znany był jednakże w tym okresie obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem. 27 czerwca 1877 roku rozpoczęły się Objawienia Matki Boskiej, kiedy to dwóm nastolatkom, Justynie Szafryńskiej i Barbarze Samulowskiej ukazała się kilkakrotnie Matka Boża. Zwróciła się do nich w języku polskim (co jest niezwykle istotnie, gdyż wioska była w zaborze pruskim, a dzieci i młodzież poddawane były intensywnej germanizacji) zapowiadając, że niedługo skończą się prześladowania Kościoła Katolickiego w Prusach i prosząc o codzienne odmawianie różańca. Od tego momentu Gietrzwałd stał się licznie odwiedzanym sanktuarium i najbardziej znanym miejscem pielgrzymkowym na Warmii. Objawienia przyczyniły się również do odnowy języka polskiego, a dwa lata później po raz pierwszy Wojciech Kętrzyński użył polskiej nazwy wsi - Gietrzwałd.

W latach 1866 - 1868 świątynia doczekała się kapitalnego remontu. Wzmocniono wtedy fundamenty, rozebrano kostnicę i dwie stare kruchty. Dobudowano zaś 6 nowych zewnętrznych przypór. Napływający do świątyni każdego dnia pątnicy spowodowało podjęcie decyzji o jej rozbudowie, w stylu neogotyckim, która trwała od roku 1878 do roku 1884, według projektu Arnolda Guldenpfenniga z Paderbornu, znanego z wielu budowli sakralnych w Niemczech. Projekt zakładał przebudowę świątyni w stylu północnoniemieckiego gotyku ceglanego. Zachowano wówczas oryginalne mury nawy oraz dolną cześć wieży. Powiększono natomiast trzykrotnie cześć prezbiterialną, gdzie w oknach umieszczono witraże z tajemnicami różańcowymi oraz gęsto podparto ją schodkowymi przyporami.
Dobudowano też transept z emporami, gdzie kościół zyskał plan krzyża łacińskiego, w miejsce wcześniejszego prostokąta. Szczyt transeptu ozdobny: z wieloma wąskimi, ostrołukowymi blendami, lizeno - sterczynami, potrójnymi oknami we wnękach, które zakończone są łukiem półkolistym oraz artystycznym fryzem z ułożonych w geometryczny wzór cegieł.

Nawa na rzucie prostokąta, oskarpowana, z niewielkimi, głęboko osadzonymi ostrołukowymi oknami wypełnionymi witrażami, w obramieniu tynkowanym. Część północna nawy z kruchtą, którą podpierają dwie skarpy, ze szczytem gotyckim ze sterczynami oraz schodkowym portalem wejściowym. Do ramion transeptu od strony północnej i południowej "doklejono" wysokie wieżyczki z dachem stożkowym. Do północnej i południowej strony nawy przylegają też dwie kaplice zakończone półkolistymi apsydami z oknami o wykroju ostrołukowym, z arkadowymi blendami pod gzymsem, przykryte połówkowym dachem stożkowym. Nawa przykryta jest dwuspadowym dachem krytym dachówką. Na skrzyżowaniu jej z transeptem stoi wieżyczka na sygnaturkę zakończona metalowym krzyżem.

Wieża rozebrana w części drewnianej w wieku XIX, dzisiaj murowana z cegły. Jest trzykondygnacyjna, na planie kwadratu, przykryta wysokim ostrosłupowym blaszanym hełmem. W części środkowej zdobi ją pięć długich blend, okrągłe wieżyczki oraz ceglane arkady.
W części dolnej jest ostrołukowe, profilowane wejście nad którym, we wnęce, stoi figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem z 1901 roku, wykonana prawdopodobnie przez Ludwika Lorkowskiego. W części górnej jest zegar z 1885 roku oraz trzy dzwony, w tym gotycki z napisem i datą 1323. O ile dobrze się ją odczytuje, dzwon należy do najstarszych w Polsce.

Wnętrze starej części świątyni przykryte jest płaskim, bogato polichromowanym (wykonanym w roku 1898 przez malarza Justusa Bornowskiego z Elbląga) sklepieniem z zaokrąglonymi bokami, natomiast nowa jest neogotycka i ma sklepienie gwiaździste. Polichromia w tej części przedstawia sceny z życia Matki Bożej oraz tajemnice różańcowe.

Wystrój świątyni i wyposażenie jest neogotyckie.
Ołtarz główny wykonany został na początku XX wieku w miejscowym warsztacie Józefa i Augusta Lorkowskich. W nim znajduje się obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z 1505 roku nieznanego autora. Pierwszą informację o nim i kulcie sporządził biskup Marcin Kromer w roku 1583. Przedstawia on półpostać Matki Bożej okrytą ciemnoniebieskim płaszczem, trzymającą w lewej ręce Dzieciątko Jezus w czerwonej sukience, które błogosławi prawą ręką, drugą zaś opiera na księdze. Obraz jest tablicowy, wykonany na podkładzie kredowym z roślinnym ornamentem. U góry obrazu na wstędze podtrzymywanej przez dwa anioły jest napis: Ave Regina coleorum, ave domina angelorum (Witaj Królowo Nieba, witaj Pani Aniołów). W 1717 roku obraz otrzymał srebrne korony. Sukienkę Madonny wykonał Michał Bartolomowicz z Olsztyna, zaś sukienka dzieciątka Jezus posiada punce złotnika olsztyńskiego Jana Geese. Uroczysta koronacja obrazu miała miejsce 10 września 1967 roku, a następnie po odnalezieniu skradzionych koron, 2 lutego 1969 roku. Obraz ten został również ukoronowany koronami papieskimi w roku 1987.

W świątyni oprócz ołtarza głównego znajdują się jeszcze cztery neogotyckie ołtarze boczne, dwa na dole i dwa na emporach. Lewy, w nawie, przedstawia figurę Matki Boskiej z Dzieciątkiem i obraz Ukrzyżowania, prawy zaś figurę św. Józefa i obraz Przemienienia. Twórcą figur jest rzeźbiarz i złotnik Józef Hiller ze Śląska.
Całość wyposażenia dopełnia piękna, częściowo ażurowa, neogotycka ambona oraz chór muzyczny i obudowa organów pochodzące prawdopodobnie z roku 1887-1888, wykonane w warsztacie Lorkowskich z Gietrzwałdu. Prospekt organowy zaś z warsztatu J. Rohna z Ornety.
Zabytkiem zachowanym z pierwotnego kościoła jest drewniana, gotycka rzeźba Opłakiwania (Pieta) z około 1425 roku, należąca do tzw. stylu Pięknych Madonn, znajdująca się w lewej kaplicy oraz granitowa kropielnica prawdopodobnie z XVII wieku.
Od 13 sierpnia 1945 roku sanktuarium opiekuje się Zakon Kanoników Regularnych Laterańskich z Krakowa. Za ich sprawą przed obchodami stulecia objawień Matki Boskiej odnowiono wnętrze świątyni umieszczając m.in. nową posadzkę marmurowa oraz przywrócono dawny blask polichromii, którą w roku 1976 wykonał Józef Wawrzyński.

Nie można pominąć też faktu, że rozbudowa tej wspaniałej świątyni zawsze prowadzona była z dużą rozwagą i pietyzmem, nie naruszając przy tym osobliwego jej charakteru. Mimo, że powierzchnia kościoła znacznie się powiększyła, całość stanowi spokojny i harmonijny układ sprzyjający wyciszeniu i modlitwie.
Maryjne sanktuarium gietrzwałdzkie znajduje się w centrum wioski, leżącej w połowie drogi z Olsztyna do Ostródy. Bazylika Mniejsza, bo taką nazwę nadał temu kościołowi papież Paweł VI w roku 1970, zajmuje wysoki pagórek o dość stromych stokach. Co roku przybywa do niej ok. milion pielgrzymów.

Mariola Adela Karpowicz

Źródła:
Przewodnik po zabytkowych kościołach południowej Warmii, Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne, Olsztyn 1973
Piotr Skurzyński, Warmia i polskie Dolne Prusy, Wydawnictwo Region, Gdynia 2012
Mieczysław Orłowicz, Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii, Agencja Wydawnicza "Remix", Olsztyn
Andrzej Rzempołuch, Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Agencja Wydawnicza "Remix", Olsztyn 1992
Praca zbiorowa, Kościoły i kaplice Archidiecezji Warmińskiej, tom I, Święta Warmia, Kuria Metropolitarna Archidiecezji Warmińskiej, Olsztyn 1999



Czekamy na Wasze zdjęcia i opisy pięknych zakątków regionu, kliknij tutaj, aby dodać swój artykuł lub skontaktuj się z nami pod adresem redakcja@naszawarmia.pl.
Zobacz w naszej bazie

Przewodnik lokalny

Zobacz także

Komentarze (1) pokaż wszystkie komentarze w serwisie

Dodaj komentarz Odśwież

Zacznij od: najciekawszych najstarszych najnowszych

Dodawaj komentarze jako zarejestrowany użytkownik - zaloguj się lub wejdź przez FB

  1. warmia #1883601 | 85.193.*.* 17 gru 2015 13:56

    Szanowna pani Karpowicz. Proponuje, zwby teraz Pani powtorzyla artylul - to znaczy napisala w jezyku zblizonym doludzkiego - przetlumaczonym z Polskiego na nasze. Ide o zaklad o wszystko, ze nz sto osob zapytanych na ulicy nikt nie ma pojecia ci to jest transept, empora, blenda, lizosterczyna albo czym rozni sie przypora schodkowa od innej. Jezeli tak mawygladac propagowanie kultury naWarmii, no to ja bardzo przepraszam, ze pytam - dla kogo? Po co? W jakim celu? Dzisiejsza mlodziez gimnazjalna nie potafi udzielic pierwszej pomocy, nie potrafi wypelnic prostych formularzy a co mowic o nazwach,jakich Pani uzywa, a sa znane tylko architektom lub historykom sztuki. Wiecej pospolitosci prosze, inaczej - klapa! Pozdrawiam.Wesolych Swiat!

    Ocena komentarza: poniżej poziomu (-2) ! - + odpowiedz na ten komentarz